Astronomi ve Uzay Bilimleri

Archive for Mayıs, 2009

Babilliler, Sümerler gibi eski Mezapotamya halkları ve daha sonra Eski Yunanlılar, yıldızların oluşturduğu şekillere adlar koyarak takım yıldızları oluşturmuşlardır. Bugün 88 takımyıldız bilinmektedir.

Bazı takım yıldızların içinde elliden fazla parlak yıldız, yüzyıllar öncesinden verilmiş adlar taşırlar, bunların çoğu Arap kökenlidir; Vega, Rigel, Aldebaran, Algol, … gibi. Sirius ve Capella Yunan ve Latin kökenlidir [Kimi tek isimler, kimi açıklamaların kısaltılmışıdır, örneğin; Betelgeuse (ortadakinin omuz altı), Deneb (kuşun kuyruğu) gibi ]. Uranometria (1603) adlı yıldız atlasında Bayer, takım yıldızlarında en parlak yıldızları Yunan alfabesinin küçük harfleri ile gösterdi. Bu sistem bugün de kullanılmaktadır. Genel olarak harfler parlaklık sırasına göre verilmiştir; Yunan harfleri yetmediğinde Roma harfleri kullanılmıştır. Bayer sisteminde bir yıldızın adı, takım yıldızın adının önüne bir harf getirilerek ve mülkiyet eki konarak verilir, örneğin; a Draconis, Draco (ejderha) takım yıldızının en parlağı. Takım yıldızında birkaç yıldız aynı parlaklıkta ise genelde ismini aldığı mitolojik yaratığın baş kısmından başlayarak, harflendirme sıra ile yapılmıştır, örneğin; birbirinden çok farklı olmayan Büyük Ayı takım yıldızının yıldızları sıra ile harflendirilmiştir. Bugün de kullanılan bir başka adlandırma sistemi Flamsteed’in Historia Coelestia (1729) da kullandığı sayı sistemidir. Burada takım yıldızındaki yıldızlar batıdan doğuya doğru numaralandırılmışlardır, böylece çok sayıda yıldız numaralanabilmiştir. örnek: 61 Cygni. Çağdaş atlaslarda, çoğunlukla gideceği yere kadar Bayer harfleri, daha sönüklerinde Flamsteed numaraları kullanılır. Önemli özel adlar da belirtilir. Bu şekilde ancak çıplak gözle görülebilen birkaç bin yıldız adlandırılabilmiştir. Çağdaş kataloglarda yıldızlar, sağaçıklık ya da her dikaçıklık şeridi içinde sağaçıklık sırasına göre sıralanırlar ve bu sıra numarası onun adı olur. Henry Draper katalogunda HD 86590 gibi.

Amatör astronomların da ilgilendiği değişen yıldızların ayrı bir adlandırma sistemleri vardır. Değişen yıldızın Bayer harfi varsa ayrıca özel ad verilmez, örneğin; ö Cephei, p Lyrae. Bunların dışında bir takım yıldızında keşfedilen değişen yıldızlara keşif sırasına göre, Lâtin alfabesinde R’den başhyarak şu sırada harfler verilir; R, S, T, U, V, W, X, Y, Z; RR, RS, … , ZZ; AA, AB, … , AZ; BB, BC, … , BZ v.s. (J atlanır). Bu dizi QQ, … , QZ ile biter. (Çünkü RR önceden kullanılmıştı.) Bu şekilde 334 değişen yıldız adlandırılabilir. Bundan sonra keşfedilenler; V335, V336, … şeklinde V (Variable=Değişen) harfinin yanına sıra numarası verilerek adlandırılır. Bu sistemde bir değişen yıldızın adı, ilgili takım yıldızın adının ya da kısaltılmış adının önüne bu harfler ya da sayılar getirilerek verilir. Örneğin; U Cep, RR Lyr, V471 Tau gibi…

Habeş   El- Hâsib   (770- 864)

Merv’li ve büyük bir olasılıkla Türk olan Habeş El- Hâsib astronomi bilginlerindendir. üç zîç düzenlemiştir. Bunlardan biri, Hind astronomisinden esinlenerek hazırlanan “El- zîç meshebi’l Sindhind’tir.”

ikincisi, El- Zîç- el mümtahan (yani kendinden önce yapılmış astronomik gözlemler denetlenerek düzenlenen Zîç) dır. üçüncüsü de bunların kısaltılmış bir özetidir.

XI. yüzyılın ünlü bilgini Bîrûnî’nin zamanında hâlâ değerini koruduğu anlaşılan bu eserlerden başka, Habeş- El Hâsp’in usturlâb üzerine, Yıldızların boyutları ile ilgili ve küresel astronomi konusunda eserleri bulunduğu bilinmektedir.

Halife El- Me’mûn döneminde yetişerek, değişik konularda yüzlerce eser yazıp, hürmet ve itibâr kazanan El- Kindî, ilk müslüman filozof olarak tanınmaktadır.

Özellikle sayılar teorisi,  küresel astronomi, Öklid geometrisi,  yıldız gözlemleri ve aynalar üzerine kitap yazmıştır. Doğum tarihi bilinmeyen El-Kindî 873 yılında ölmüştür. Eserleri Lâtinceye, hatta yaşayan batı dillerine çevrilmiş ve yayınlanmıştır.

Harran’lı Sabit bin Kurra Eski Yunanca yazılmış matematik ve astronomi eserlerinin çevirilerini yaparak ün kazanmış bir bilgindir. Öklid, Apollon ve Batlamyus’un Geometri ve Astronomi ile ilgili eserlerinin çevirisi, yorumu ve düzeltmeleri ile ilgili yüze yakın çalışması vardır. Bu çalışmalar Ay ve Güneş tutulmaları, zaman ölçümü, konik kesitleri, gözlem yöntemleri, cebir problemlerini geometrik yollarla çizme konularını içermektedir. Yaşadığı dönemdeki ziçlerle, Batlamyus ziçi arasındaki farklar üzerine de bir çalışması vardır. Arşimet’in eserleri ile de yakından ilgilenen Sabit bin Kurra, mekaniğin değişik konuları üzerine de çalışmalar yapmıştır.

Türkistan’ın bir bölgesi olan Fergana’da yetişmiş öz bir Türk emirinin oğlu olan bu ünlü astronom, Batı bilim dünyası literatüründe Alfarganus diye ün kazanmıştır. Astronomi adlı kitabının hemen bütün Orta Çağ boyunca doğuda olduğu kadar batıda da etkisi büyük olmuştur. Doğum ve ölüm tarihleri bilinmemekte, sadece (861)’de henüz hayatta olduğu anlaşılmaktadır. Eserleri Lâtince ve ibranice’ye çevrilmiş, astronomi kitabının asıl metni ile Lâtince çevirisi Batı’da 1493, 1537, 1546, 1590 ve 1669′da tekrar tekrar basılarak yayınlanmıştır.                   

Fergani tarafından verilen astronomik ölçüler ve gezegenlerin uzaklıkları ile boyutları hakkındaki bilgiler Kopernik dönemine gelinceye kadar hemen hiç bir değişikliğe uğramadan kullanılmıştır.