Güneşin manyetik etkinlikleri
Galile, 1610 da basit teleskopuyla Güneş’e baktığı zaman (Gözünü kör etmemek için her hâlde önlem almıştır), o güne kadarki inanışın tersine, yüzeyin kusursuz değil, siyah lekelerle kaplı olduğunu keşfetti. Bunların bir kısmı beyaz ışık fotoğrafında görülebilir (Şekil 4.6). Beyaz alanlarla da çevrili olan bu güneş lekeleri çoğunlukla ikişerli olarak ortaya çıkar ve gruplar hâlinde kümeleşirler (Şekil 4.8). Kimi ancak sezilebilir, kimileri Yer’den daha büyük boyutlara ulaşır, ender olarak bazıları çıplak gözle de görülebilirler Bunun için siyah cam kullanılmalıdır. Bir leke umbra denilen daha derinde siyah bir özek ve onu çevreleyen grimsi bir çevreden oluşur; penumbra denilen grimsi çevre, fotosfere doğru eğimlidir ve koyu, açık çizgiler sergiler. Umbra aslında siyah olmaktan uzaktır, fakat 4500°K sıcaklığında olduğundan 5800°K den daha yüksek sıcaklıktaki çevresine göre koyu gözükür. Önce çok küçük gözlenen leke grubu zamanla gelişir, büyüklüğüne bağlı olarak birkaç günden birkaç aya kadar yaşayabilir. Güneş lekeleri, güneşle birlikte döndüklerinden, Güneş’in döndüğünü çok iyi gösterirler. (Şekil 4.6)’dan, onlardan Güneş’in katı cisim gibi dönmediğini, anlıyoruz. Ekvator bölgesi 25 günde bir döner, bu yavaşlayarak kutuplarda yaklaşık 34 günü bulur. Böylece Güneş, enleme göre diferansiyel dönme gösterir.
Güneş lekelerinin sayısı ortalama 11 yıllık bir çevrimle artıp azalır. Yeni lekeler, ekvatorun yaklaşık 35° kuzeyinde ve güneyinde ortaya çıkar, zamanla sayıları artar ve ortalama enlemleri ekvatora yaklaşır. Leke sayısı maksimumda iken herhangi bir anda 100 den (azla leke görülebilir. Minimumda ekvatorun 5° güney ve kuzeyinde ancak birkaç tane leke görülür. Bu yaklaşık 11 yılda bir tekrarlanır.
Güneş lekelerinin manyetik alanlarla ilgili olduğu anlaşılmıştır. Çeşitli tekniklerle yapılan gözlemler, Güneş’te güçlü manyetik alanların var olduğunu göstenniştir; leke yakınlarında şiddetleri, Yer’in manyetik alanının 3000 katına ulaşabilmektedir. Alan çizgileri, bir leke çiftinin birinden çıkıp ilmek oluşturarak diğerine girerler. Büyük olasılıkla lekeleri güçlü manyetik alanlar üretir. Bu bağlamda güneş lekeleri manyetik ilmeklerin ışık küredeki kesitleridir. Büyük manyetik ilmekler ışık küreden 400000 km yükseklere kadar uzanırlar. Güneşin üst atmosfer katmanlarını bu manyetik ilmekler kontrol eder. Leke çevriminin maksimumu sırasında büyük leke bölgelerinin üst kısımlarında ani ışık parlamaları gözlenir; bunlara, güneş parlamaları denir. Ender durumlarda bir parlama Yer büyüklüğüne ulaşabilir ve birkaç saat sürebilir. Güneş’in X- ışını görüntüleri, böyle parlamaların yüksek taç katmanında, etkin lekeli bölgelerin yukarısında manyetik alanların birleştiği noktalarda meydana geldiğini göstermektedir Güneş patlamaları sırasında müthiş bir enerji açığa çıkar ve sıcaklık bölgesel olarak 20 milyon kelvıne ulaşabilir. Bu olay, elektronları ışık hızının 1/3 üne kadar ivmelendirebilir ve X- ışınları üretir, bu X- ışınları aşağıda renk küreye çarpar ve optik olarak görülen parlamalara neden olur. Renk küre maddesinin (plazma) bir kısmı taç katmanına müthiş bir şiddetle geri fırlatılır. Taç katmanının yüksek sıcaklığını besleyen, bu manyetik enerji girdisi ve sayısız minik parlamaların – Güneş sakinken bile- ürettiği enerjidir.
Bir başka etkinlik göstergesi, prominans denen gaz uzantılarıdır; bunlar etkin bölgelerin (lekelerin) yukarısında, taç katmanından yoğuşan soğuk gaz sütunlarıdır (Şekil4.9). Kimisi sakindir, yüz binlerce km uzunluğunda olabilir; orada günlerce, haftalarca asılı kalabilir; kimisi aşağıya ışık küreye akarken; kimisi de patlayıp taç katmanı gazını önüne katarak Güneş’ten uzaklaştırıp uzaya yayar. Güneş sürekli değişken, şaşırtıcı ve onsuz olamıyacağımız bir varlıktır. Güneş’in manyetik etkinliği enlemsel manyetik ilmeklerin büyüklüğüne ve çokluğuna bağlıdır. Bu oluşumların varlığı ve değişimi ise dinamo modeli denen bir modelle açıklanır. Güneşte manyetik dinamonun verimi, yani Güneş etkinliği, temelde konvektrf katmanla diferansiyel dönmenin oldukça karmaşık olan etkileşmesine bağlıdır .
