Yıldızların hareketleri
İçinde bulunduğumuz Samanyolu galaksisi çalkantılı, dönen bir kütledir. Güneş dahil bütün yıldızlar Samanyolu merkezi çevresinde müthiş hızlarla dolanırlar. Örneğin; yıldızların aşağıda anlatacağımız yöntemlerle ve başka yollarla hesaplanan uzay hızlarından, Güneş’in Samanyolu çevresinde yaklaşık 220 km/s hızla dolandığı bulunmuştur. Yıldızların yörüngeleri az ya da çok birbirlerinden farklıdır. Bizim yıldızımız Güneş’ten onları izlediğimizde, kimilerinin birbirine yaklaştığını, kimilerinin birbirinden uzaklaştığını görmeliyiz. Aynı şekilde kimisi bize yaklaşmalı, kimisi uzaklaşmalıdır.
Bir yıldızın Güneş’e göre hareketini, gökte uçan bir uçağın yerde duran bir gözlemciye göre hareketine benzetebiliriz. Uçak, genel olarak gözlemcinin bakış doğrultusuna eğik bir çizgi boyunca hareket eder. Bu hareketi, bir başka deyişle uçağın hızını, iki bileşene ayırabiliriz: Bakış doğrultusundaki hız ve bakış doğrulusuna dik doğrultudaki hız. Birincisine radyal hız, ikincisine teğetsel hız denir. Teğetsel hız, uçağın gökte görüldüğü doğrultunun, yani görüldüğü açının değişmesine neden olur. Uçak yakınsa bu açı çabuk değişir ve uçak hızla geçer, uçak uzaksa uçağın (aynı zaman içinde) kat ettiği açı küçük olduğundan, uçağın yer değiştirdiği ilk bakışta sezilmeyebilir bile.
Yıldızlarda da ilke tam olarak aynıdır. Teğetsel hızın neden olduğu birim zamandaki açısal yer değiştirmeye, öz hareket denir Yıldızın öz hareketi \ı ve uzaklığı r ölçüldükten sonra teğetsel hızı Vt, basit’ trigonometriden hesaplanabilir (Şekil 4.11). ile Vt arasında,
Vt= 4.74 |i r = 4.74 -P
bağıntısı vardır; burada uzaklık r parsek biriminde, öz hareket u ve ıraklık açısı p açı saniyesi birimindedirter. 4.74 sayısı, sonucu km/s birimine çeviren katsayıdır.
Yıldızın radyal hızı Vr Doppler fomülünden bulunur (bkz. kesim 1.5). Vr ve Vt bilinince yıldızın Güneş’e göre uzay hızının büyüklüğü ve yönü, üçgende, dik açı bağıntılarından hesaplanabilir.
V2=Vt2+Vr2
öz hareket, yıldızın sağaçıklık ve dikaçıklığında değişmeye neden olduğundan, ilke olarak ölçülmesi kolaydır, fakat öz hareketler çok küçük olduklarından ölçülebilir büyüklüklere ulaşmaları için yıllarca beklemek, ölçtükten sonra da aradan geçen yıla bölmek gerekir 10 yıl içinde 2″.5 kayma gösteren bir yıldızın öz hareketi ¦ 2″ 5/10 – 0″ 25 /yıldır Oz hareketin varlığını ilk kez 1718 de Edmund Halley (şu kuyruklu yıldıza adını veren gok bilimci) keşfetti Bugüne kadar on binlerce yıldızın oz hareketi ölçülmüştür. 300 den biraz fazlasının öz hareketi 1″ 0 /yıl dan büyüktür Uzaklıklar büyük olduğu için bu öz hareketlerin çoğu yılda onda bir hatta yüzde bir açı saniyesinden küçüktür. En büyük öz hareket Barnard yıldızı adında bir yıldıza aittir: 10″.25 /yıl; bu yıldız bize en yakın ikinci yıldızdır (Şekil 4.12).
